معرفی ۷ دستگاه موسیقی ایران ، به همراه آوازها و گوشه‌های معروف آن‌ها

با زبان دل و جان :

موسیقی ایرانی، میراثی هزارساله از احوال دل و روح مردمان این سرزمین است؛ زبانی بی‌کلام برای سخن گفتن از عشق، اندوه، شور زندگی و رازهای هستی. در دل این میراث، «دستگاه‌ها» جایگاهی بنیادین دارند. همان نظام‌های نغمه‌ای که پیوندی از احساس موسیقی ردیفی ایران را می‌سازند.

دستگاه در موسیقی ایران، همانند «مقام» در موسیقی شرق یا «گام» در موسیقی غربی است، اما چیزی فراتر از یک ترتیب نغمه‌هاست؛ دستگاه، دنیایی از فضا، حالت، و روح خاص است که شنونده را از واقعیت روزمره جدا کرده و به سفری درونی می‌برد.

موسیقی سنتی ایرانی از هفت دستگاه اصلی تشکیل شده است، و هر دستگاه خود شامل مجموعه‌ای از نغمه‌ها و گوشه‌هاست که با هم پیرنگی احساسی و روایی را شکل می‌دهند.

در این مقاله به معرفی دستگاه‌های موسیقی سنتی ایرانی می‌پردازیم و در کنار بررسی ویژگی‌های ساختاری هر دستگاه، مروری خواهیم داشت بر مهم‌ترین گوشه‌های موسیقی ایرانی که در آن دستگاه جای گرفته‌اند. از این طریق، نه‌تنها با ساختار این دستگاه‌ها آشنا می‌شویم، بلکه فضای احساسی و بیان هنری هریک را نیز بهتر درک می‌کنیم.

سرفصل‌های این مقاله :

دستگاه شور

دستگاه شور را می‌توان یکی از عاطفی‌ترین و در عین حال گسترده‌ترین دستگاه‌های موسیقی سنتی ایران دانست. بسیاری از آوازهای پرطرفدار ایرانی در گذشته و امروز، بر پایه‌ی شور ساخته شده‌اند؛ از همین رو، شور را گاه «مادر همه‌ی دستگاه‌ها» نیز می‌نامند.

ویژگی های دستگاه شور :

1- حال و هوای سرشار از احساس و شاعرانه و صمیمیت

2- مناسب برای بیان احساسات لطیف

3- کاربرد گسترده در تصنیف ها و آوازها

چهار آواز برگرفته شده از دستگاه شور :

1- ابوعطا

حال و هوا : ابوعطا اغلب با حس غم، اندوه، دلتنگی و گاهی هم با حالتی از زوال یا فرسودگی همراه است. فضایی شاعرانه و تا حدی سنگین دارد.

2- افشاری

حال و هوا : افشاری نیز فضایی غم‌انگیز و اندوهگین دارد، اما با ابوعطا کمی تفاوت دارد. حس آن بیشتر به سمت «شکایت»، «ناله» یا «درد و رنج» سوق پیدا می‌کند. گاهی اوقات این غم با نوعی «عشق و شور» نیز آمیخته است.

3- بیات ترک (یا بیات زند)

حال و هوا : بیات ترک فضایی نسبتاً آرام‌تر، متین‌تر و در عین حال غم‌انگیز دارد. حس آن بیشتر شبیه به «عشق دلنشین»، «غم شیرین» یا «خاطره‌بازی» است. برخلاف ابوعطا و افشاری که غم غالب است، در بیات ترک نوعی «آرامش توأم با اندوه» حس می‌شود.

4- دشتی

حال و هوا : دشتی یکی از غمگین‌ترین و احساسی‌ترین آوازهای موسیقی ایرانی است. حس آن بیشتر به «فراق»، «تنهایی»، «سکوت» و «گریه» نزدیک است. دشتی قادر است عمیق‌ترین سطوح اندوه و تنهایی را به تصویر بکشد.

گوشه‌های مهم دستگاه شور :

درآمد، رهاوی، زیرکش سلمک، سلمک، شهناز، قرچه، رضوی، بزرگ، دوبیتی، خارا، قجر، ملا نازی و حسینی

چند نمونه از آثارهای اجرا شده در دستگاه شور:

«آتش کاروان»

آهنگساز : استاد علی تجویدی

خواننده : زنده یاد بانو دلکش

شاعر : استاد بیژن ترقی

«یاد ایام»

آهنگساز : استاد داریوش پیرنیاکان

خواننده : زنده یاد استاد محمدرضا شجریان

شاعر : رهی معیری

«غوغای ستارگان»

آهنگساز : زنده یاد استاد همایون خرم

خواننده : زنده یاد بانو پروین

شاعر : استاد کریم فکور

دستگاه همایون

دستگاه همایون یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی است که دارای حسی مجلل، شاهانه، باشکوه، حزین و درعین‌حال امیدبخش و عرفانی است. همایون، نه کاملاً شاد است (مانند ماهور) و نه صرفاً غمگین (مانند شور). حالتی بینابینی دارد؛ حزنی اشرافی، عمیق، متفکرانه و گاهی باوقار را القا می‌کند. نام “همایون” به معنای مبارک و فرخنده است. همایون به دلیل فواصل خاص و حالت دراماتیک خود، در آوازها و تصنیف‌هایی با مضامین جدی و عرفانی کاربرد فراوان دارد. آواز مهم بیات اصفهان از دستگاه همایون منشعب می‌شود.

ویژگی های دستگاه همایون :

1- ترکیبی از آرامش و وقار با لحظاتی از جنبش و تحرک

2- فضای صوتی پرشکوه و عمیق و القای حس عظمت و جلال

3- فواصل باز و وسیع، به‌خصوص در درجات اول تا چهارم

دو آواز برگرفته شده از دستگاه همایون :

1- شوشتری

حال و هوا : شوشتری فضایی آرام، حزین و در عین حال دلنشین دارد. شوشتری به دلیل ارتباطش با خطه جنوب ایران و شهر شوشتر این نام را گرفته است.

2- بیات اصفهان

حال و هوا : اصفهان فضایی آرام و منظم و در عین حال روح انگیز دارد. حس نوستالژی و در عین حال نوعی عمق درونی را منتقل می کند.

گوشه‌های مهم دستگاه همایون :

درآمد، چکاوک، بیداد، عشاق، بختیاری، شوشتری، رازونیاز و لیلی و مجنون

چند نمونه از آثارهای اجرا شده در دستگاه همایون:

«تو ای پری کجایی»

آهنگساز : استاد همایون خرم

خواننده : استاد حسین قوامی

شاعر : استاد هوشنگ ابتهاج (سایه)

«سوگند»

آهنگساز : استاد سلیم فرزان

خواننده : استاد محمدرضا شجریان

شاعر : استاد مسعود محمودی

«طاقتم ده» گوشه بیداد

آهنگساز : استاد همایون خرم

خواننده : بانو مرضیه

شاعر : معینی کرمانشاهی

دستگاه سه گاه

سه‌گاه، یکی دیگر از دستگاه‌های خاص و تأثیرگذار در موسیقی ایرانی است که به‌ویژه در عرصه‌ی آواز ایرانی کاربرد زیادی دارد. این دستگاه با فضای احساسی عمیق و غم‌انگیز خود، در بسیاری از آثار موسیقی کلاسیک ایرانی نقش مهمی ایفا کرده است. غالباً این دستگاه، حسی از درد و رنج را القا می‌کند که در نهایت به امید و آرامش می‌انجامد. سه‌گاه به دلیل فواصل خاص و حالت خاص خود، از دستگاه‌های بسیار تأثیرگذار و محبوب است. در کتاب «نظری به موسیقی» روح لله خالقی، آواز سه‌گاه را یادآور مصیبت­ها و درد و آلام این سرزمین دانسته است. اما در مقابل شاهین فرهت در کتاب «جایگاه موسیقی ایران در جهان» بر این نظر است که مایه سه‌گاه نزد عامه مردم همواره مورد پسند و توجه بوده و از این جهت «دنیایی­تر» از دستگاه­های دیگر به شمار می‌آید

ویژگی های دستگاه سه گاه:

1- فضای صوتی غم‌انگیز، حزن‌آور و با احساسات عمیق

2- فواصل وسیع و باز که بر عمیق‌تر شدن احوالات عاطفی تأثیر می‌گذارد

3- استفاده از ریتم‌های متغیر، از آهسته و محزون تا تند و پرتحرک

گوشه‌های مهم دستگاه سه گاه :

درآمد، زنگ شتر، زابل، مویه، حصار، مخالف و مغلوب

چند نمونه از آثارهای اجرا شده در دستگاه سه گاه :

«غم عشق»

آهنگساز : استاد علی اکبر شیدا

خواننده : استاد محمدرضا شجریان

شاعر : استاد علی اکبر شیدا

«دل شیدا»

آهنگساز : استاد علی اکبر شیدا

خواننده : استاد محمدرضا شجریان

شاعر :استاد علی اکبر شیدا

«رسوای زمانه»

آهنگساز : استاد همایون خرم

خواننده : بانو الهه

شاعر : استاد بهادر یگانه

دستگاه چهارگاه

یکی از پویاترین و چندوجهی‌ترین دستگاه‌های موسیقی ایرانی، دستگاه چهارگاه است. برخلاف بسیاری از دستگاه‌ها که حال و هوای مشخص و یک‌دستی دارند، این دستگاه از نظر فضای احساسی بسیار متنوع است. برخی گوشه‌های آن اندوه‌بار و تأمل‌برانگیزند، برخی متین و باوقار و برخی دیگر شاد و پرتحرک محسوب می‌شوند. این تنوع به همراه ساختار منسجم و گوشه‌های کلیدی باعث شده که برخی پژوهشگران، به جای «شور»، «چهارگاه» را دستگاه اصلی موسیقی سنتی ایران بدانند.

ویژگی های دستگاه چهارگاه:

1- فضای صوتی متنوع

2- امکان اجرای ضرب‌های تند و کوبنده برای ایجاد شور و هیجان، یا ریتم‌های کندتر برای فضاهای عرفانی و مراقبه‌ای

3- استفاده از فواصل خاص با تغییرات ناگهانی

گوشه‌های مهم دستگاه چهارگاه :

زابل، مویه، حصار، مخالف، مغلوب، حزین و منصوری.

چند نمونه از آثارهای اجرا شده در دستگاه چهارگاه

آلبوم «دستان»

آهنگساز : استاد پرویز مشکاتیان

خواننده : استاد محمدرضا شجریان

شاعر : حافظ – سعدی

قطعه «چکاد» که قرار بود مقدمه ای برای شعر ملک الشعرا در وصف «دیو سپید پای در بند» شود، سرآغازی شد بر آلبوم «دستان»؛ اثر «گروه عارف» و «محمدرضا شجریان». آلبوم «دستان» هشت قطعه دارد، در دستگاه چهارگاه است. «پرویز مشکاتیان»، سرپرست «گروه عارف» و نوازنده سنتور، آهنگسازی این آلبوم را بر عهده داشته؛ قطعه «دخترک ژولیده» از «علینقی وزیری» نیز در بین قطعات این آلبوم هست. اشعار «دستان» سروده حافظ و سعدی است و نوازندگی آن را نیز «داریوش پیرنیاکان»، «بیژن کامکار»، «جمشید عندلیبی»، «اردشیر کامکار»، «ارژنگ کامکار»، «سعید فرج پوری»، «منصور سینکی»، «فرخ مظهری»، «محمد فیروزی» و «امیر فهیمی» بر عهده داشته اند.

دستگاه ماهور

دستگاه ماهور از کامل‌ترین و گسترده‌ترین دستگاه‌های موسیقی سنتی ایرانی به‌شمار می‌آید و از نظر ساختار فواصل، شباهت‌هایی با گام ماژور در موسیقی غربی دارد. این شباهت باعث شده تا برای گوش ناآشنا نیز این دستگاه، دلپذیر و خوش‌آهنگ به نظر برسد. ماهور به‌دلیل طنین شاد، روشن و متعادل خود، کاربرد گسترده‌ای در اجراهای رسمی، شادی‌آور و حتی آموزشی دارد اما در بعضی از گوشه های دستگاه ماهور نیز احساس اندوه نیز احساس می شود.

ویژگی های دستگاه سه گاه:

1- فضای صوتی شاد، سرزنده و پرطراوت در اکثر گوشه‌های آن

2- دامنه‌ی صوتی گسترده و باز

3- مناسب برای آوازهای رسمی و آموزش موسیقی

گوشه‌های مهم دستگاه ماهور :

داد، خسروانی، دلکش، شکسته، عراق و نهیب

چند نمونه از آثارهای اجرا شده در دستگاه ماهور :

«سپیده»

آهنگساز : استاد محمدرضا لطفی

خواننده : استاد محمدرضا شجریان

شاعر :استاد هوشنگ ابتهاج (سایه)

«مرغ سحر»

آهنگساز : استاد مرتضی نی داوود

خواننده : استاد محمدرضا شجریان

شاعر : استاد محمد تقی بهار